ALERJİK RİNİT (SAMAN NEZLESİ)

Allerjik rinit (saman nezlesi), toplumda sık görülen allerjik hastalıkların en önemlilerinden biridir. Özellikle allerjik olan anne ve/veya babaların çocuklarında görülme sıklığı daha fazla olan bu hastalık; endüstriyel gelişmiş ülkelerde, çevre kirliliği gibi faktörlerin artması ile giderek artmaktadır. Hastalığın başlama yaşı genellikle küçük yaşlarda olmakla birlikte, ileri yaşlarda da başlayabilir. Hastalık genellikle allerjik konjonktivit (göz nezlesi), allerjik sinüzit veya astımla birliktelik gösterebilir.

Allerjik rinit hayatı tehdit etme özelliği olmayan ancak hastanın konforunu belirgin şekilde bozan bir hastalıktır. Bu hastalıkta özellikle hastalar belirli bir allerjen ya da allerjenlerle karşılaştığı zaman şikayetler ortaya çıkar. Hastanın şikayetlerinin ortaya çıkabilmesi için hastanın en azından sorumlu allerjenle daha önceden bir kez karşılaşmış ve ona duyarlı hale gelmiş olması gereklidir.

Allerjik rinit genel anlamda 3 ayrı kategoride incelenebilir:
1.    Yıl boyu süren allerjik rinit,
2.    Mevsimsel allerjik rinit,
3.    Yıl boyu süren ancak, mevsimsel artışlar gösteren allerjik rinit.
Bu hastalıklarda allerjiyi ortaya çıkaran allerjenler hastalığın görülme zamanını belirler. Örneğin yıl boyu allerjik rinit genel anlamda mite (ev tozu akarı)’ lara bağlıdır; mevsimsel allerjik rinit ise genel anlamda polen (ağaç, ot, yabani ot, hububat poleni)’ lere bağlıdır. Yıl boyu süren mevsimsel artışlı allerjik rinitlerde ise sorumlu allerjen hem mite’lar hem de polenlerdir. Yıl boyu allerjik rinit bazen ev içerisinde yaşayan hayvanlara (kedi, köpek, kuş gibi), bazen yıl boyu polenizasyon yapan bitki polenlerine (parietaria= yağışkan duvar otu), bazen de hamam  böceği dışkılarına bağlı olabilir.
Allerjik rinitte bulguların ortaya çıkabilmesi için allerjenle kontağın olması gerekir demiştik; bu anlamda özellikle ev tozu akarı ile her zaman karşılaşmak mümkündür. Özellikle ev içi ortamda geçirilen akşam ve gece uyku saatleri allerjenle en çok kontakt edilen saatlerdir. Böyle olunca hastalara özellikle sabahları uykudan kalktıklarında allerjik rinit bulguları gösterirler. Oysa polen allerjisi olan hastalar o bitkinin polenizasyon yaptığı mevsimde bulgu verirler.

Akar (mite)

Kenelerle birlikte acarina alttürünün büyük çoğunluğunu oluşturan eklem bacaklı canlıdır. Alerjide  en çok etkili olanlar Dermatophagoides pteronyssinus ve D. fariane cinsleridir  . Akarlar insanları ısırmaz, hastalık bulaştırma ve taşınmasına neden olmaz ve  insanların üzerinde barınmazlar ancak akarlara karşı allerjisi olan kişilerde rahatsızlık oluştururlar . Dermatophagoides grubu allerjenleri arasında kuvvetli bir çapraz reaksiyon görülürken, Dermatophagides ile depo akarlan arasındaki çapraz reaksiyonun değişken sınırlı ve çok az olduğu saptanmıştır.

Akarların vücut proteinleri ve dışkıları allerjenik özelliktedir. İnsan vücudundan dökülen deri tozlarıyla ve parçacıklarıyla beslenir. İnsan ortamında milyarlarca akar yaşamaktadır. En çok halı, koltuk, yatak ve tüylü veya kirli ortamlarda bulunur.Ev tozu akarlan 0.1- 0.6 mm arasında çok küçük canlılardır ve ancak mikroskop aracılığıyla görülebilir.1 gr deri parçası 1.000.000 akarın beslenmesi için yeterlidir. 156 çeşit akar vardır. 5 yıl kullanılan bir yatakta 5 ile 10 milyon akar yaşadığı sanılmaktadır. 25°C ve %75 nem oranı akarların gelişmesi için en uygun ortamdır .

Akarların gelişimini yavaşlatmak için ev içi nem oranını %40-55 arası tututulmasının faydası vardır.Burun yanında ev ortamında toz tutacak  halı,kilim,peluş oyuncak gibi etkenleri kaldırmalı veya azaltmalı perde ve yatak çarşaf-nevresimlerini sıklıkla yıkamalı ve havalandırmalıyız.

Akarların yıkama ile ölmeleri için yıkama sıcaklığının en az 65C olması gerektiği unutulmamalıdır.Klasik elektrikli süpürgeler ile akarların ortamdan temizlenmesi mümkün olmayacağından hepa filtreli veya tozu su içine hapseden süpürgeler kullanılmalıdır.Uyurken şikayetlerin fazlalaşması durumunda ise özel yastık ve yatak kılıfları kullanılabilir.

Alerjik hastalıklar yaş, cinsiyet, ırk ve sosyoekonomik statü farkı gözetmeden herkeste görülebilir. Genellikle çocukluk çağında yaygın olmakla birlikte başlangıç her yaşta olabilir.

Alerjinin gidişatında düzelme ve tekrarlama şeklinde düzensizlikler olabilir.

Sosyoekonomik  gelişmeye bağlı şehir ortamı trafik ve endüstrinin getirdiği kirlenme,  kapalı ev ortamında geçirilen saatlerin artışı, yapay gıdaların ve katkı maddelerinin kullanımının artışı ile alerji gelişiminde artış gözlenmiştir.

Alerjenleri doğal ortamdan ve kimyasal olarak kirletilmiş çevresel ortamdan kaynaklı olarak ikiye ayırabiliriz.
Doğal ortam kaynaklı olanlar; daha çok solunumsal olan  ev tozu akarları, polenler, küf mantar elemanları, bakteriler, ev hayvanlarının tüy ve epitelleri ve bazı gıda proteinleridir.
Kirletilmiş çevresel ortam kaynaklı olanlar ise; metaller , ilaçlar, gıda katkı maddeleri, lateks, formaldehit, sülfür dioksit, nitrojen oksit ve sanayi tozlarıdır.

Polenler; gözle görülmeyen 0,05 mm boyutlarında ince tanecikler oluşturan bitkilerin erkek tohumlarıdır. Polen alerjisine başlıca üç bitki ailesi yol açar bunlar; çayır otları (mayıs-temmuz), ağaçlar (ocak-mayıs) ve yabani otlardır (temmuz-ekim). Türkiye’ de yapılan geniş çaplı araştırmalar sonucunda polen alerjileri arasında en sık çayır otlarının alerjiye neden olduğu gözlenmiştir.

Çayır polenleri erken ve geç açanlar olarak ikiye ayrılır. Erken açanlar; parmak otu, çayır otu, delice otu, fleol, festuca elatior ve büyük ayrık otu vs.. Geç çiçek açanlar; kokulu yonca, arpa, buğday, çavdar, mısır ve mercimek örnek olarak verilebilir.

Ağaç polenleri ise Türk toplumunda alerji nedeni olarak ikinci sırada yer almaktadır. Alerjik özellikli ağaç polenlerine örnek olarak; akağaç, meşe, gürgen, çınar, kızılağaç, zeytin, kestane, çam, kavak, fındık, söğüt ve sedir verilebilir.% 90 oranıyla huş ağacı polen alerjisi en yaygın alerjiyi oluşturur.

Yabani ot polenleri  ise dar yapraklı sinir otu, misk otu, yapışkan cam otu, sarmaşık, pelin, kaz ayağı otu, şeker kamışı ve deve dikeni örnek olarak verilebilir.
Alerjik hastalarda belirtilerin oluşması için hava polen konsantrasyonunun 10-20  tanecik düzeyini geçmesi yeterlidir.

Ev tozları; ise bulunulan evin yerine, iklimine, deniz seviyesinden yüksekliğine göre evden eve ve odadan odaya değişkenlik gösterirler. Ev tozları içinde esas alerjiye neden olan ev akarlarını(mite) barındırır. Polenlerden sonra en sık alerji nedenidir. Akarlar 0,3 mm uzunluğunda gözle görülmeyen örümcek benzeri canlılardır. Solunum alerjisine neden olurlar ve dermatophagoides pteronyssinus ve dermatophagoides farinae adında iki türü vardır. Akarların besin maddesi insanların epitel döküntüleridir ve yatak, yastık, yorgan, halı  ve perde vs. içinde yaşarlar. Ev tozu akarları astım, alerjik rinit (nezle) ve nadiren konjuktivit (göz alerjisi) nedenidir. Ev tozu akarı alerjisi yıl boyu sürer, sonbahar ve kış aylarında artış gösterir.

Hayvan protein ve tüyleri; alerjiye neden olmaktadır. Daha çok hava yoluyla solunumsal alerjilere neden olurlar. Cilt alerjileri de görülebilir ve sıklıkla kedi, köpek, at, sığır, koyun tüy ve proteinine karşı alerji görülür.

Küf mantarları;  ev dışında çürüyen bitkiler üzerinde havada veya evin güneş görmeyen nemli yerlerinde bulunurlar. Gözle görülmeyen alerjik etki yapan sporları üreterek alerjiye neden olurlar. Hava şartlarına bağlı olarak etkinlikleri artar veya azalır. Havanın sıcak ve nemli olduğu yaz sonu ve erken sonbaharda alerjik şikayetlere neden olurlar. Küf alerjenleri hava yolu yanında paslanmış peynir, mantar, kurutulmuş meyveler, maya içeren gıdalar, soya sosu, sirke gibi gıdalarla vücuda alınabilir.

Haşereler ve haşere zehirleri; Türkiye’ de solunumsal alerji oluşturan haşereler arasında hamam böceği ilk sıradadır. Daha az sıklıkla güve, sivrisinek, tahta kurusu, at sineği ve karınca sayılabilir. Arı sokması ise en sık karşılaşılan böcek alerjisi nedenlerindendir. Arı alerjisi ile ilgili olan çalışmalarda alerjik duyarlaşmanın  tüm erişkin popülasyonun % 20 sinden fazlasında görüldüğü ve arı sokmasını takiben % 30 unda arı zehirine karşı spesifik IgE bulunduğu saptanmıştır. Spesifik IgE düzeyi 6 ay sonra kaybolmaktadır ve serum spesifik IgG lerin varlığı koruyuculuğun olduğunu göstermektedir.

Gıdalar;   gıda alerjisi 3 yaş altı çocuklarda %8 erişkinlerde %2 düzeyindedir. Gıda veya gıda katkı maddeleri ile oluşan reaksiyonlar toksik (gıda zehirlenmesi) ve non toksik reaksiyonlar olarak ikiye ayrılır. Non toksik reaksiyonlar alerji ve aşırı duyarlılık gibi bağışıklık sistemi aracılığıyla veya intolerans gibi (enzim eksikliği gibi nedenlerle) bağışıklık sistemi ile ilgisi olmayan nedenlerle oluşur. Gıda alerjileri en sık deri (balık, kabuklu deniz ürünleri, fındık, fıstık, yumurta, süt), daha az sıklıkla sindirim ( süt, soya, yumurta, pirinç, yulaf, fıstık, fındık, tavuk, hindi, balık, karides,ıstakoz) ve solunum (balık, kabuklu deniz ürünleri, yumurta, nohut) bulguları ile ortaya çıkar.

Çocuklarda süt, yumurta, yer fıstığı, soya ve buğday aşırı duyarlılık reaksiyonlarının % 90’ ın dan sorumludur. Erişkinlerde ise yer fıstığı, balık ve kabuklu deniz ürünleri reaksiyonların % 85’ ini oluşturur.
Kivi, kavun, susam ve haşhaş alerjileri son zamanlarda dikkati çekmektedir. Huş ağacı, pelin otu ve nezle otu alerjileri olanlarda bu maddelerle benzer protein yapısına sahip olan kavun, karpuz ve muz (daha az sıklıkla patates, havuç, kereviz, ceviz ve kivi) yenilmesiyle alerjik reaksiyonlar geliştiği gözlenmiştir. Bu olaya çapraz reaksiyon denen olay neden olur ve oral alerji sendromu olarak tariflenmiştir. Aynı şekilde baharatlarda( kimyon, kırmızı toz biber, ve karabiber) bazı polen ve sebzelerle çapraz reaksiyon vererek alerjik bulgulara neden olabilir.
İlaç Alerjileri; hastalıkların tedavisinde kullanılan ilaçların sürekli geliştirilmesiyle ilaç alerjisi sıklığında artış gözlenmeye başlamıştır. İlaçların alerjik etkinliği vücuda girdiğinde proteinlerle birleşmesiyle oluşur. İlaç alerjisi olması için kişinin daha önce o ilaçla karşılaşmış olması gereklidir. İlaç alerjisi durumunda ateş, ürtiker, anaflaksi, dermatit gibi klasik alerji bulguları olabileceği gibi kan hücre yıkımı, böbrek, karaciğer iltihabı, safra kesesi kanallarının tıkanması, romatizma benzeri tablo, ışık alerjisi gibi spesifik reaksiyonlar görülebilir. İlaç alerjilerinin %45 inden antibiyotikler sorumludur. En sık alerjiye penisilin neden olur ve deri döküntüleri ile ortaya çıkmakla birlikte ciddi anaflaksik tablo yaratabilmektedir. Penisilin yapılan her 100 kişiden ikisinde alerji oluşabilmektedir. Ayrıca anestezik maddeler, radyolojik incelemede kullanılan kontrast maddeler, romatizma ilaçları, insülin gibi ilaçlar alerjik rahatsızlıklara neden olabilmektedir. Sampter triadı denen hastalık
ta ise aspirin astım duyarlılığına neden olabilmektedir. İbuprofen gibi NSAİ ilaçlarda benzer reaksiyonlara neden olabilirler.

Mesleki alerjenler; iki yüzden fazla mesleki alerjen tesbit edilmekle birlikte en büyük oranı lateks alerjisi oluşturur. Lateks birçok üründe kullanılmaktadır. Bu ürünlere; tıbbi ürünler (kateter, eldivenler), elbiseler ( iç çamaşırı, naylon çorap, korse), lastik oyuncaklar, emzik, doğum kontrol araçları (kondom, diyafram) örnek olarak verilebilir. Lateks alerjisi genellikle kontakt dermatite yol açar. Avakado, muz ve kivi gibi bazı gıdalar çapraz reaksiyon göstererek lateks alerjisi olan kişilerde alerjiye neden olabilir. Lateks alerjisinde tedavi yöntemi lateks içeren maddelerden uzak durmaktır. Lateks yanında dokuma işinde çalışan kişilerde ortamdaki pamuk gibi tozlara maruz kalanlar dada alerjik şikayetler oluşabilmektedir. Tedavisinde ise ortamdan uzak kalma ve maske ile çalışılması gereklidir.